IJsland staat op het punt om een historische keuze te maken. Op zaterdag 29 augustus 2026 gaan de IJslanders naar de stembussen om te beslissen over de hervatting van de toetredingsonderhandelingen met de Europese Unie. Dit referendum, dat al jaren in de maak is, komt op een moment van grote geopolitieke spanningen en economische onzekerheid.
Premier Kristrún Frostadóttir heeft het referendum omschreven als een now or never-moment. Een ‘ja’ zou leiden tot nieuwe onderhandelingen en een tweede referendum in over definitieve toetreding. Een ‘nee’ zou het dossier voor onbepaalde tijd in de ijskast zetten.
De argumenten voor en tegen EU-lidmaatschap
De discussie over EU-lidmaatschap is in IJsland verdeeld. Voorstanders benadrukken de economische voordelen, zoals toegang tot de interne markt en Europese fondsen. Ze wijzen ook op de mogelijkheid om samen met de EU te reageren op Amerikaanse importtarieven. Bovendien zou IJsland, dat al deel uitmaakt van de Schengenzone en de Europese Economische Ruimte, nog nauwer met Europa verbonden raken.
Tegenstanders, daarentegen, vrezen voor het verlies van autonomie, vooral op het gebied van visserij en walvisjacht. IJsland is een van de weinige landen waar walvisjacht nog is toegelaten, hoewel de regering en de bevolking steeds meer afstand nemen van deze praktijk. Een nationaal onderzoekscentrum raadt aan om dit jaar niet meer dan 150 walvissen te doden.
Geopolitieke spanningen en de rol van de Verenigde Staten
De hernieuwde interesse in EU-lidmaatschap wordt ook gelinkt aan de uitspraken van Amerikaanse president Donald Trump over Groenland. Trump heeft herhaaldelijk geopperd dat Groenland deel moet uitmaken van de Verenigde Staten, wat in IJsland op kritiek is gestoten. De constante dreigingen en ‘grappen’ van Trump over Groenland hebben bijgedragen aan de groeiende geopolitieke onzekerheid in de regio.
Denemarken, waar Groenland officieel nog toe behoort, heeft extra militair materieel en troepen naar het eiland gestuurd, mede uit bezorgdheid over de Amerikaanse uitspraken. Deze ontwikkelingen hebben de discussie over EU-lidmaatschap in IJsland verder gecompliceerd.
Peilingen en de verwachte uitslag
Recente peilingen tonen een nek-aan-nekrace. Een peiling van Gallup komt uit op 46 procent voor zowel het ‘ja’- als het ‘nee’-kamp. Volgens een poll van Maskína zou 53 procent van de IJslanders toetreding tot de EU wel zien zitten, tegenover 47 procent tegen. Een duidelijke koploper is er dus niet.
Voor de Europese Unie zou toetreding van IJsland een succes zijn. Het laatste land dat toe trad, Kroatië, deed dat dertien jaar geleden. IJsland zou het eerste West-Europese land in meer dan dertig jaar zijn dat zich bij de EU aansluit.
De eerste tussentijdse resultaten van het referendum wijzen op een kleine voorsprong voor het ‘ja’-kamp, zoals gemeld door de IJslandse omroep RUV. Het is echter nog te vroeg om conclusies te trekken, aangezien de uitslag nog steeds onzeker is.
