Op maandagavond 9 november, rond negentien minuten over zes, merkte amateur-spotter Kees Westerdijk uit Friesland een massale verstoring van het GPS-signaal bij tientallen vliegtuigen die boven Nederland vlogen. Westerdijk, die met een eigen antenne op zijn dak signalen van vliegtuigen opvangt en ze publiceert op FRL Radar, dacht eerst dat zijn apparatuur defect was. Het fenomeen hield ongeveer twintig minuten aan en werd later bevestigd door de luchtvaart-intelligentiesite Hexbird en de volgsysteem-website GPSwise.
Wat er precies gebeurde in de cockpit
Een piloot van een KLM-Boeing 737 rapporteerde om zes uur negentien minuten “GPS L+R FAIL” aan de verkeersleiding, waarmee beide GPS-systemen van het toestel uitvielen kort voor de landing op Schiphol. Twee minuten later verklaarde een Lufthansa-piloot “GPS 1 FAULT” en vervolgens “GPS 2 FAULT“. Een Air France-piloot meldde een vijftien minuten durende uitval en benadrukte: “Meerdere vliegtuigen hebben deze jamming op hetzelfde moment gemeld“. Volgens de luchtverkeersleiding ondervonden zeven vliegtuigen hinder bij de landing, maar ze konden veilig neerzetten met aanwijzingen van de controleur.
Reactie van autoriteiten en vervolgonderzoek
De Nederlandse Luchtverkeersleiding gaf aan dat het verstorende effect betrekking had op het zogeheten RNP-navigatiesysteem. Hoewel de storing geen directe veiligheidsrisico’s opleverde, werd het incident gemeld bij de veiligheidsdiensten en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur startte een onderzoek. Amerikaanse data-analist John Wiseman, gespecialiseerd in het opsporen van jamming, bevestigde dat de verstoringen vooral op grote hoogte werden gemeld, iets wat de luchtverkeersleiding aanvankelijk niet had opgemerkt.
Wiseman lokaliseerde de bron van de storing op zeeniveau, ten noorden van Texel in de Noordzee. Zijn analyse wijst op een mogelijk schip: op dat moment waren er zes schepen onder Russische vlag in de omgeving, waarvan drie (de Lady D, Lady R en Maia-1) een wapenkonvooi vormden en onder escort van de Russische marine voeren. Deze schepen staan op de Europese sanctielijst vanwege transporten tussen Noord-Korea, Iran en Rusland. NAVO-schepen, waaronder een Deens marineschip en een Frans oorlogsschip, volgden het konvooi.
Geopolitieke context en eerdere incidenten
De huidige verstoring is de tweede grootschalige GPS-jamming in Nederland binnen vier maanden. Op 23 juli had een vergelijkbare storing van achttien minuten plaatsgevonden langs de grens tussen het Verenigd Koninkrijk en Nederland, waarbij eveneens tientallen vliegtuigen werden getroffen. Voorheen richtte dit soort verstoringen zich voornamelijk op de Oost-Europese grens, met name in Finland, Polen, de Baltische staten en Roemenië. Analyses van amateur-onderzoekers tonen aan dat Rusland jamming kan uitvoeren vanuit Kaliningrad, het noordoostelijke deel van Sint-Petersburg en de bezette Krim. Volgens de Litouwse telecomtoezichthouder is het aantal stoorzenders in Kaliningrad gestegen van drie begin 2025 tot 36 in mei dit jaar, maar hun bereik reikt normaal gesproken niet tot West-Europa, waardoor de recente incidenten uitzonderlijk zijn.
De ICAO heeft Rusland en Noord-Korea vorig jaar opgeroepen te stoppen met het verstoren van satelliet- en radiosystemen. Nederlandse autoriteiten, samen met zeven andere Europese landen, hebben eerder een klacht ingediend bij de Verenigde Naties over Russische verstoringen van Europese satellietcommunicatie. De Nederlandse Luchtvaartautoriteit waarschuwde begin dit jaar voor de risico’s van hybride oorlogsvoering, waaronder jamming, en riep luchtvaartmaatschappijen op hun digitale weerbaarheid te versterken. Oud-AIVD-medewerker Eric Schouten, oprichter van het adviesbureau Dyami, wijst erop dat jamming ook kan worden uitgevoerd vanuit drones en biedt inmiddels elektronische-oorlogs-training aan civiele piloten.



