De Europese Unie heeft sinds de invasie van Oekraïne in 2022 een steeds strenger sanctieregime tegen Russische individuen en bedrijven opgelegd. Onder die lijst vonden zich onder meer de oligarchen Alisher Usmanov en Mikhail Fridman beiden beschuldigd van het financieren van de oorlog en van het ondermijnen van de Europese economische veiligheid. Het brede pakket van maatregelen omvatte reisverboden, bevriezing van tegoeden en een verbod op zaken doen met EU-ondernemingen. Terwijl de meeste lidstaten de sancties onverminderd steunden, ontstond er een breuklijn toen twee lidstaten een andere koers insloegen.
Frankrijk, gesteund door Luxemburg, legde druk op de Europese Commissie om de namen van Usmanov en Fridman van de lijst te laten schrappen. De Franse regering betoogde dat de maatregelen “oneerlijk” waren, omdat beide mannen betrekkingen hadden met landen buiten Rusland die hen niet volledig konden isoleren. Tegelijkertijd had Frankrijk een eigen belang bij de onderhandelingen: twee Franse staatsburgers zaten gevangen in Azerbeidzjan, een land met wie de betrekkingen sinds het Frans-Armenië-ondersteuningsconflict gespannen waren.
Sancties tegen Russische oligarchen en de rol van Frankrijk
Usmanov, geboren in Oezbekistan, had zijn fortuin opgebouwd in de metaal- en telecomsector na de val van de Sovjetunie. Hij stond op de sanctielijst sinds 2022 omdat hij geen publiek commentaar leverde op de oorlog in Oekraïne en vanwege zijn nauwe banden met president Poetin. Fridman, voormalig hoofd van de Russische olie-industrie en eigenaar van de Alfa-bank, werd door Luxemburg beschermd in een arbitragezaak ter waarde van tientallen miljarden dollars, waarin hij claimde dat de sancties in strijd waren met het investeringsbeschermingsverdrag tussen Luxemburg en Rusland. Beide mannen profiteerden van een uitgebreid netwerk in de voormalige Sovjetstaten, waarin persoonlijke vriendschappen met leiders als president Ilham Aliyev van Azerbeidzjan een cruciale rol speelden.
De Franse diplomatie koppelde het verzachten van de sancties direct aan een gevangenenruil. In ruil voor de verwijdering van Usmanov’s naam vroeg Frankrijk om de gratie van Martin Ryan een Fransman die in in Bakoe was veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf wegens vermeende spionage. France zag hierin een “humanitair gebaar” dat de weg zou vrijmaken voor een betere bilaterale relatie met Azerbeidzjan. Het voorstel werd aanvankelijk met argusogen bekeken door andere EU-landen, die vreesden dat een precedent zou ontstaan waarbij individuele lidstaten eigen agenda’s konden promoten ten koste van collectieve druk op Moskou.
Gevangenenruil: de vrijlating van Martin Ryan
Martin Ryan, voormalig ingenieur en zakenman, werd in maart door een Azerbeidzjaanse rechtbank veroordeeld voor spionage en corruptie. Hij kreeg een gevangenisstraf van tien jaar, een straf die door de Franse ambassade als politiek gemotiveerd werd bestempeld. Op 24 september 2026, precies één dag na het EU-besluit om zowel Usmanov als Fridman van de sanctielijst te verwijderen, verleende president Ilham Aliyev via een officieel decreet gratie aan Ryan. De beslissing werd omschreven als een “humanitair gebaar” door de Franse regering, terwijl Azerbeidzjan zelf verklaarde dat het een rechtvaardige stap was, gezien de “onrechtvaardigheid” van de sancties tegen Usmanov.
De timing van de gratie leidde snel tot speculaties over een directe relatie tussen de twee gebeurtenissen. Franse diplomaten bevestigden achter de schermen dat een intensieve dialoog met President Aliyev had plaatsgevonden, waarbij de vrijlating van Ryan als onderdeel van een bredere overeenkomst werd gepresenteerd. Voor Azerbeidzjan bood dit de kans om de druk van Frankrijk en Luxemburg af te zwakken en tegelijk de banden met Moskou en andere voormalige Sovjet-staten te versterken, waar Usmanov nog steeds aanzienlijke invloed heeft.
Reacties, gevolgen en bredere diplomatieke implicaties
De Oekraïense president Volodymyr Zelensky uitte in New York sterke kritiek op de sanctieverwijdering, stellende dat “de list van de EU nooit willekeurig wordt aangepast”. Hij waarschuwde dat Rusland de verdeeldheid binnen de Europese Unie zou exploiteren om de steun voor Kiev te ondermijnen. Andere lidstaten, met name de Baltische landen, zagen de stap als een ondermijning van de solidariteit en riepen op tot een strengere controle op individuele nationale lobby’s. Desondanks stemde de EU uiteindelijk in met een verlenging van het algemene sanctiepakket met drie jaar, terwijl de uitzonderingen voor Usmanov en Fridman werden bevestigd.
Toekomstige risico’s voor het EU-sanctiebeleid
Het incident heeft een fundamentele discussie op gang gebracht over de veerkracht van het EU-sanctiesysteem. Analisten waarschuwen dat de mogelijkheid om individuele namen te laten verwijderen in ruil voor politieke gunsten een gevaarlijke precedent schept voor andere landen die onder druk staan om hun eigen belangen te behartigen. Bovendien blijven zowel de Verenigde Staten als het Verenigd Koninkrijk de twee oligarchen op hun eigen sanctielijsten houden, waardoor de praktische impact van de EU-beslissing beperkt blijft. Voor de EU betekent dit een balanceren tussen een eenduidig extern beleid en de interne dynamiek van lidstaten die hun eigen economische en diplomatieke prioriteiten willen nastreven.
