In de verduisterde hoofdzaal van het Nakanoshima Museum of Art in Osaka staat een schilderij dat alle aandacht trekt. Meisje met de parel een van de bekendste werken van Johannes Vermeer is voor de vierde keer in Japan en voor de eerste keer in veertien jaar. Martine Gosselink, directeur van het Mauritshuis vertelt dat dit schilderij zelden wordt uitgeleend. “Wij lenen het vrijwel nooit uit”, zegt ze. Osaka zou mogelijk de laatste buitenlandse bestemming zijn voor dit meesterwerk.
De populariteit van Vermeer in Japan is legendarisch. Een eerdere tentoonstelling in Osaka trok in 2000 zo’n 600.000 bezoekers. In 2012, toen het schilderij in Tokio en Kobe te zien was, kwamen 1,2 miljoen mensen kijken, bijna één op de honderd Japanners. Ook nu is de belangstelling enorm, waardoor het verkoopsysteem platging. Reiko Horikoshi van mediabedrijf Asahi een van de medeorganisatoren, vertelt dat ze kaarten verloten voor vaste dagen en tijden om iedereen de kans te geven rustig te kijken.
De fascinatie van een microbioloog
Shinichi Fukuoka een beroemde Vermeerfan in Japan, heeft een kaartje bemachtigd. Als kind was hij heel ingetogen bij het zien van insecten, zijn enige vrienden. Zijn zoektocht naar wie de insectenwereld als eerste onder een microscoop verkende, bracht hem bij Antoni van Leeuwenhoek de zeventiende-eeuwse Delftse pionier van de microbiologie. En zo, indirect, bij Vermeer. “Ze bleken allebei in 1632 geboren en woonden op een steenworp afstand van elkaar”, zegt Fukuoka. “Ik stel me graag voor dat ze jeugdvrienden waren, al is dat niet bewezen.”
Jaren later zag hij als onderzoeker in New York zijn eerste echte Vermeer. Zijn jeugdige fascinatie spoelde weer over hem heen. Hij besloot alle werken op te zoeken. Na twintig jaar staat de teller op 36. Alleen ‘Het concert’, dat in 1990 uit een museum in Boston werd gestolen, ontbreekt. Fukuoka liet zelfs alle 37 werken op ware grootte reproduceren, met nagemaakte lijsten. Zijn “tentoonstelling met nep-Vermeers” trok de aandacht van het Mauritshuis. Voor een promotiefilm bouwde het museum zijn woonkamer na in Den Haag. Daarin hing één voorwerp dat niet was nagemaakt, het échte ‘Meisje met de parel’.
Vermeer en de Japanse cultuur
Fukuoka interpreteert Vermeers werk als een poging om de werkelijkheid zo objectief mogelijk vast te leggen. “Anders dan Van Gogh, die nadrukkelijk zijn eigen wereld toonde, probeerde Vermeer zijn ego buiten beeld te houden”, zegt hij. “Hij wilde fotograaf worden in een tijd waarin fotografie nog niet bestond. Als wetenschapper fascineert me dat.” Dat maakt ‘Meisje met de parel’ bijzonder voor hem. “Ze lijkt zich naar het licht te draaien, zoals de aarde ronddraait en langzaam steeds verder door de zon wordt verlicht.” Vermeer legde één ogenblik van die beweging vast. “Het schilderij staat stil, maar je kunt je ook de momenten ervoor en erna voorstellen. Daardoor is het juist heel dynamisch. Het is de Nederlandse ‘Mona Lisa’.”
On Takami een kunstcriticus, herkent dat gevoel. “Toen ik voor het eerst een Vermeer zag, hing hij tussen religieuze schilderijen vol gespierde lichamen en naakten”, zegt hij. Veel Japanners hebben volgens hem moeite met de hardheid, het bloed en het lijden in veel andere westerse kunst. “Daartussen was Vermeer juist ingetogen en verfijnd.” Takami ziet daarbij een praktische verklaring voor de populariteit van de zeventiende-eeuwse Delftenaar. “Al ruim twintig jaar is bijna jaarlijks wel ergens in Japan een werk van Vermeer te zien. Daardoor voelt hij vertrouwd.”
Een complete consumptiewereld
Rond het schilderij is een complete consumptiewereld gebouwd. In de museumwinkel liggen Nijntjeknuffels verkleed als het meisje, naast koekjes, armbanden, T-shirts en een omkeerbare Japanse jas van 88.000 yen, zo’n 480 euro. Een blauw snoepje in een versierd blik moet zelfs smaken naar “Vermeer-blauw”; welke smaak dat is, blijft een verrassing. Fukuoka vindt het “een beetje overdreven”, maar kan het relativeren. “Als een schilderij zo veel mensen bereikt, moet je accepteren dat het in de populaire cultuur terechtkomt.”
Nederlandse diplomaten profiteren van die populariteit. “Die aandacht helpt ons contacten te leggen en ons netwerk uit te breiden”, zegt ambassadeur Gilles Beschoor-Plug. Directeur-generaal Heleen Bakker van Buitenlandse Zaken staat er perplex van. “Ik had niet verwacht dat het zo veel impact zou hebben. Mooi dat ons meisje zo’n ontvangst krijgt.”
Terug in de verduisterde zaal worden bezoekers na enkele seconden verder geleid, maar sommigen draaien zich nog eenmaal om. Zelfs wie wegloopt, lijkt niet aan haar blik te ontsnappen. “Vanuit welke hoek je ook kijkt, ze kijkt jou aan”, zegt organisator Horikoshi. “Maar waar kijkt zij zelf naar? Dat is het grootste raadsel van dit schilderij”, zegt Fukuoka. In het Mauritshuis hangt tegenover haar normaal ‘Gezicht op Delft’. “Ik denk dat ze naar haar eigen stad kijkt, verlangend naar huis.” Geniet dus van haar verblijf in Osaka, adviseert de microbioloog, maar reis daarna ook naar Den Haag. “Pas in het museum waar het schilderij thuishoort, tussen het licht en de wind van die stad, begrijp je de werkelijke betekenis ervan.”
