In het hart van Berlijn, op het Museumeiland staat sinds dinsdag een nieuw kunstwerk dat de aandacht trekt van zowel kunstliefhebbers als politiek geïnteresseerden. Het gaat om het portret van Angela Merkel de langstzittende regeringsleider van de Duitse Bondsrepubliek (2005-2026). Het schilderij, gemaakt door de jonge kunstenaar Jérémie Queyras is niet alleen een artistieke interpretatie, maar ook een politiek statement.
Het portret, dat expressief wordt genoemd door bezoekers, toont Merkel in haar kenmerkende blauwe jas, een symbool van haar politieke identiteit. De barnstenen halsketting, een verwijzing naar haar Oost-Duitse achtergrond voegt een persoonlijke touch toe aan het werk. Maar het is vooral de blik van Merkel die de bezoekers fascineert. Wat wil ze ons eigenlijk vertellen?
Een traditie van politieke portretten
In Duitsland is het een traditie om de bondskanselier te portretteren. Sinds Helmut Schmidt in 1976 begon met dit initiatief, zijn er zeven portretten bijgevoegd in het Kanzleramt het werkgebouw van de bondskanselier. Elk portret geeft een uniek inzicht in de persoonlijkheid en de politieke visie van de afbeelding. Zo toont het portret van Helmut Kohl hem als een vriendelijke opa van de Duitse eenwording, terwijl Gerhard Schröder zich liet afbeelden als een marmeren Caesar-buste.
Merkel, de achtste bondskanselier en de enige vrouw in het rijtje, koos voor een andere benadering. Ze liet zich portretteren door een onbekende kunstenaar en betaalde het schilderij zelf. Het resultaat is een groter en realistischer werk dan de vorige portretten. Voor drie maanden is het portret te bezichtigen in het Bode-Museum een locatie die voor Merkel een speciale betekenis heeft.
De locatie en de context
Het Bode-Museum gelegen op voormalig DDR-gebied verbindt voor Merkel jeugdherinneringen. Bovendien ligt het museum tegenover haar hoofdstedelijke pied-à-terre. De locatie biedt ook een suggestieve context door de middeleeuwse en barokke kunstcollectie. Het blauw van Merkels jasje doet denken aan de middeleeuwse afbeeldingen van Maria, en er is momenteel een expositie over het thema Macht, geweld en kunst in de Renaissance te zien.
De timing van de onthulling is politiek-strategisch perfect. Vier jaar na haar afscheid wordt Merkel opnieuw in de schijnwerpers gezet, op een moment dat de populariteit van de huidige kanselier, Friedrich Merz op een dieptepunt is beland. Er is sprake van een zekere Merkel-nostalgie in Duitsland, en dit portret voedt die gevoelens.
De betekenis van de blik
Het portret trekt onmiddellijk de aandacht door het felblauwe jasje, een attribuut van Merkels publieke persona. Maar het is geen triomfantelijk heersersportret. Merkel is niet geïdealiseerd; rimpels en een geaderde hand zijn zichtbaar. De roemruchte tot ruit gevouwen handen ontbreken. Hoe dichter je bij het doek komt, des te meer gaat de aandacht naar haar gezicht, met de zachte blauwe ogen en de mondhoeken die een raadselachtig gevoel geven.
Is er sprake van tevredenheid, een wir haben es geschafft zoals sommige media suggereren? Of is het een suggestie van benaderbare gemoedelijkheid, waardoor Merkel zo populair werd? En wat te denken van de twijfelende blik, alsof ze zich afvraagt of ze het wel goed heeft gedaan? Het portret laat ruimte voor interpretatie, net als Merkels politieke carrière.
De Frankfurter Allgemeine noemde het portret Mona Merkel een woordspeling op de raadselachtige Mona Lisa. Net als Leonardo da Vincis meesterwerk, laat dit portret ons afvragen wat er echt in het hoofd van Merkel zat. Een treffende metafoor voor de vrouw die zestien jaar lang het bestuur van Duitsland in handen had.
